Ernest Mandel: Socjalizm w przededniu XXI wieku (1985)

Przedstawiamy artykuł Ernesta Mandela, jednego z najwybitniejszych działaczy Czwartej Międzynarodówki, teoretyka marksizmu, świetnego działacza, pisarza i publicysty,  przedwcześnie zmarłego w lipcu 1995 roku. Poniższy artykuł, choć napisany przed 25 laty, zachowuje wciąż zaskakującą aktualność i nabiera jej dodatkowo z każdym dniem trwającego obecnie kryzysu kapitalizmu.

WSTĘP

Zgodnie z tradycyjnym określeniem Marksa i Engelsa socjalizm oznacza społeczeństwo zjednoczonych wytwórców – pierwszą, niższą fazę społeczeństwa komunistycznego – charakteryzującą się własnością środków produkcji, bezpośrednio społecznym charakterem pracy oraz planową produkcją mającą na celu zaspokojenie potrzeb (wytwarzanie zwykłych wartości użytkowych nie zaś towarów). Chodzi więc o społeczeństwo bez klas i państwa, to znaczy bez swoistych aparatów czy organów wyodrębnionych z ogółu obywateli w celu zarządzania, kierowania i podejmowania decyzji.

Takim może być jedynie w pełni decydujące o sobie samym społeczeństwo, które kształtuje się na bazie samorządu wytwórców i obywateli (tak więc i konsumentów), jest wyzwolone z tyranii “praw rynku” (prawa wartości) i despotycznej władzy państwa.

W sposób wolny i świadomy, w oparciu o wybór uporządkowanych i uzasadnionych wniosków podejmuje ono decyzje o priorytetach w wykorzystaniu właściwych środków materialnych i będącym w jego dyspozycji czasie dla pracy społecznej. Dlatego też takie społeczeństwo wymaga pluralizmu (inaczej mówiąc sytuacji, w której nie istnieje tylko jedna partia, jeden aparat “zdalnego sterowania”), pluralizmu w głębszym tego słowa znaczeniu, to znaczy w sensie istnienia narodowych (i międzynarodowych) alternatywnych celów. To bynajmniej nie wyklucza wielorakich mechanizmów decentralizacji (regionalnej, lokalnej, na poziomie dzielnicy czy też gospodarczej, społecznej, itp.), w ramach których organy oddolnej demokracji wypowiadają się w kwestii podejmowanych wyborów.

Anton Pannekoek, Nowa klasa średnia (1909 r.)

Klasowa analiza, badania struktura klasowej, klasowej ideologii, praktyki różnych klas – zawsze było jednym z najważniejszych tematów marksizmu. Badania tej kwestii mają swoją długą historię. Publikujemy artykuł A. Pannekoeka, który stanowi jedną z pierwszych prób analizy zmian w strukturze klasowej, jakie zachodziły w XX wieku. Jest ona interesująca jako wczesne świadectwo refleksji marksistowskiej nad tym problemem, który później był szerzej badany i analizowany w kręgu lewicy (zwłaszcza niemieckiej) wobec doświadczeń faszyzmu, interesujący jest również jako wprowadzenie do tak głośnej w wieku minionym teorii «nowej klasy średniej», na której opierali się liczni “obalacze” marksizmu.

Nowa klasa średnia (1909 r.)

Anton Pannekoek

Anton Pannekoek (1873-1960) – wybitny holenderski marksista i astronom. Czołowy teoretyk “komunizmu rad robotniczych”. Imię Pannekoeka nosi Instytut Astronomiczny na Uniwersytecie w Amsterdamie.
Na początku XX w. Pannekoek był jednym z najbardziej wyrazistych przedstawicieli holenderskich radykalnie lewicowych “trybunów” w socjaldemokracji Niderlandów. W 1909 r. został deportowany z kraju i do 1914 r. pracował jako wykładowca w szkole partyjnej SPD w Niemczech. W kwestii strajku powszechnego popierał Różę Luksemburg przeciwko Karlowi Kautskiemu. Jego praca z 1909 r. «Różnice taktyczne w ruchu robotniczym» zyskała wysoką ocenę Lenina. Podczas I wojny światowej zajmował stanowisko internacjonalistyczne. W 1918 r. brał udział w tworzeniu Komunistycznej Partii Holandii (KPH). W pracy «Dziecięca choroba “lewicowości” w komunizmie» Anton Pannekoek stał się obiektem ostrej krytyki ze strony Lenina i w 1921 r. został wykluczony z KPH. W końcu lat 20. odszedł od działalności praktycznej, kontynuując pracę teoretyczną. Główne prace Antona Pannekoeka: «Partia i klasa», «Lenin jako filozof», «Dlaczego ruchy robotnicze ponosiły w przeszłości klęski?», «Rady robotnicze».

Niestabilny porządek światowy

Siedmiodniowa wojna między Rosją i Gruzją jest krwawym przypomnieniem o tym jak niestabilny stał się porządek światowy od zakończenia Zimnej Wojny. W ciągu dziewiętnastu lat od upadku Muru Berlińskiego były dwie wojny w Zatoce Perskiej, inwazja na Afganistan, wojna na Bałkanach, rosyjska inwazja na Czeczenię, wojna w Somalii, izraelska inwazja na Liban i destabilizacja Pakistanu. John Rees rozważa co takiego jest w nowym porządku światowym, co uczyiło go tak skłonnym do działań wojennych.

John Rees

Jest jedna fundamentalna rzecz, która jest wspólna dla kapitalizmu w każdej epoce, która czyni go systemem unikalnie gwałtownym. To nie jest marginalna albo przypadkowa część systemu ale coś co jest częścią samej istoty społeczeństwa kapitalistycznego. Jest to rywalizacja.

Każdy od Karola Marksa do Margaret Thatcher jest zgodny, że w kapitalizmie chodzi o ekonomiczną rywalizację. W “wolnym rynku” chodzi o różne firmy, czy to małe sklepiki czy ponadnarodowe konglomeraty, konkurujące na rynku.
Konkurują one o klientów i “udział w rynku”. Konkurują o tanią siłę roboczą i tanie materiały produkcyjne. Jeśli im się to udaje, prosperują, jeśli im się nie udaje, wypadają z interesu za sprawą swoich konkurentów. Taka jest przynajmniej teoria.